O1B1F2 BARKLY-WES & UMTATA

OOMBLIKKE IN ONS LEWE: DEEL 1

O1B1F2  1. BARKLY-WES: ’N TYD VAN BEPROEWING (1954)

Die jaar 1954 was ’n uitdagende tydperk vir my. My vader is in ’n tydelike aflospos vir nege maande in Barkly-Wes aangestel, wat beteken het dat ons gesin se lewensreëlings ontwrig is. My ouers het in ’n losieshuis tuisgegaan, terwyl ek en my broer, Louis (toe waarskynlik in Sub A), in die skoolkoshuis geplaas is waar ons ’n kamer gedeel het.

DIE KOSHUISLEWE EN KONFLIK

Die koshuisomgewing was dikwels hard. Daar was kinders van die plaaslike weeshuis wat, weens hul moeilike omstandighede, ’n geharde geaardheid ontwikkel het. Ek onthou dat my pen eendag weggeraak het en dat ek dit later by een van die weeshuis seuns gesien het. Toe ek hom daarom vra, het hy my so uitdagend gekonfronteer dat ek besef het dit sou op ’n bakleiery uitloop. Aangesien ek nie ’n aggressiewe persoon was nie, het ek die saak daar gelaat.

Daar was egter ook oomblikke van deernis. Eendag, terwyl ons agter die koshuis gespeel het, het die koshuisvader se klein dogtertjie in ’n kol duwweltjies beland. Sy was vasgekeer en het magteloos gehuil. Ten spyte daarvan dat ek kaalvoet was, het ek voetjie vir voetjie deur die dorings geskuifel om haar te bereik. Nadat ek haar opgetel en die dorings uit haar voetjies getrek het, het ek weer versigtig op my eie spore terugbeweeg na veiligheid.

Etenstye was gekenmerk deur die gereelde bediening van frikkadelle. Een van die seuns het gereeld met grafiese gebare vertel hoe die kombuispersoneel kwansuis die vleisballetjies onder hul oksels rol. Dit het daartoe gelei dat die meer sensitiewe seuns hul porsies summier vir die verteller gegee het—presies wat hy in gedagte gehad het.

BESOEK AAN KIMBERLEY

Omdat my pa gedurende die week skole in die omgewing moes inspekteer, was hy dikwels weg. My ma het haar tyd in die losieshuis met lees verwyl. Naweke het ons egter as gesin saam deurgebring, en een van die hoogtepunte was ’n besoek aan Kimberley.

My pa het ons na die Groot Gat en die historiese myndorpie geneem, waar die oorspronklike huisies uit die diamantstormloop van 1871 behoue gebly het. Dit was indrukwekkend om te leer dat dit die grootste oopgroefmyn ter wêreld was. Die geskiedenis van die De Beers-groep (gestig in 1888 deur Cecil Rhodes en Alfred Beit) en Anglo American (gestig in 1926 deur Ernest Oppenheimer), wat destyds 88% van alle ongeslypte diamante wêreldwyd beheer het. Dit het ’n groot indruk op my gemaak.

2. UMTATA: AVONTUUR EN ONTDEKKING (1955)

Aan die begin van 1955 het ons na Umtata verhuis, destyds die hoofsetel van die Oos-Kaapse Xhosa-gebied (later verklaar as die Transkei in 1963). Umtata het goeie Engelse en Afrikaanse skole gehad, en Pappa het 'n tydelike inspekteurspos daar gekry vir 6 maande. Hy moes skole in afgeleë dorpe soos Mount Fletcher, Flagstaff en Lusikisiki besoek. Die winterreëns het die grondpaaie so verraderlik gemaak dat voertuie sneeukettings moes gebruik, wat ’n kenmerkende "krr-krr" geluid op die dorp se teerpaaie gemaak het.

KLEILATSPEEL EN KAMERAADSKAP

In Umtata het ons in ’n privaat hotel gewoon, wat vir ons as kinders baie aangenaam was. Ek was in Standerd 5 en het ’n goeie vriend gehad, Johan Bosman. Sy ouers het in ’n groot dubbelverdiepinghuis op ’n kleinhoewe gewoon, waar ’n rivierloop met wande van geel klei deur die eiendom gekronkel het.

Dit was die ideale terrein vir kleilatspeel. Ons het dikwels elk so 'n groot bol klei gebrei, 'n lekker slap, lang populierlat gepluk, en toe verdeel in twee groepe. Elk het op teenoorgestelde walle van die rivierlopie stelling ingeneem. Jy brei 'n stukkie klei en druk dit vas rondom die dun punt van jou lat. Dan met 'n sweepslag skiet jy die kleikoeël na die "vyand" oorkant die rivier. Die koeël trek met so 'n kenmerkende "woer-woer" klank. Dis maar baie selde dat jy jou teiken tref. Ook maar goed, want so 'n kleikoeël sal maklik 'n oog uitskiet, maar dis die laaste waaraan 'n kind op daardie ouderdom dink.

Dit is geïllustreer deur ’n voorval waar ons veerpyltjies na ’n vlagpaal gegooi het.  Ons het weerskante van die vlagpaal gestaan en dan met alle mag na die paal gegooi.Toe gebeur dit waaraan ons nie gedink het nie - die veerpyltjie het Johan in sy skeenbeen (shin) getref en so diep ingegaan dat dit bly steek het. Johan het nie eens gehuil nie. Hy het die pyltjie net uitgetrek en ons is huis toe waar sy Ma die wond skoongemaak het.

KULTUUR EN GEESTELIKE GROEI

Die plaaslike bioskoop was ’n bron van groot vermaak. Ek onthou spesifiek die film Rose Marie (1954), geskiet in CinemaScope. Die aangrypende  liefdesverhaal van die verhouding tussen 'n Mounty (berede Kanadese polisieman) en 'n beeldskone Indiaanse meisie, met 'n tragiese einde.en die prag van die Kanadese natuur het my so geraak dat ek dit twee keer gaan kyk het.

My klasonderwyseres in Umtata was ’n jong, deernisvolle vrou wat ’n groot invloed op my gehad het. Sy was baie godsdienstig en het elke oggend vir ons godsdiens gehou. Gedurende Pinkstertyd einde Mei het sy vir ons van die betekenis daarvan vertel en gesê sy en haar man gaan na elke byeenkoms.

Dit het veroorsaak dat ek ook een aand op my eie na ons kerk toe gegaan het. Toe daar tyd was vir gebede het ek na 'n paar gebede opgestaan en ook gebid. Ek weet nie waar ek die moed gekry het nie, maar ek dink dit het iets met my juffrou te doene gehad. Ek dink ek was baie lief vir haar. Ek kan glad nie onthou wat ek gesê het nie, maar ek kan tot vandag toe glashelder my gewaarwording onthou, soos dat ek 'n steil berg geklim het, en die salige gevoel toe ek bo uitkom.

Die volgende dag sê my juffrou vir die klas dat ek so pragtig kan bid en vra my toe om voor die klas te bid. Die vrymoedigheid van die vorige aand was egter weg hier tussen my maats. Ek was so oorweldig deur skaamte dat ek nie ’n woord kon uitkry nie.