O1B2F1. EGSKEIDING 1974

OOMBLIKKE IN ONS LEWE-1 2026-02-18

O1B2F1. EGSKEIDING 1974

'n Aangrypende en eerlike weergawe van 'n baie vormende tydperk in my lewe, wat 'n lewendige prentjie van die jare sewentig met fyn besonderhede skep.

DIE EINDE VAN 'N ERA (1971–1974)

Daar was ‘n geleidelike agteruitgang van my huwelik met Heléne as gevolg van die invloed van buite-verhoudings. Ek en Hélene is op 4 Desember 1974 geskei weens die verskuiwing in emosionele lojaliteit, by beide van ons.

HEINE EN NOLLIE – MY KIND SE VERLIES

Vir Heine was dit seker die moeilikste om in sy Sub A jaar in die week by Heléne te bly en naweke by my. Hulle het aanvanklik in ‘n woonstel in Brackenfell gebly en later in ‘n woonstel op die hoek van Bill Bezuidenhout rylaan en Suikerbosstraat in Bellville. Gedurende sy beginjare was hy in die de la Haye Laerskool en met sy hoërskooljare in die Hoër Tegniese Skool Bellville (HTS).

Hy het ‘n klein hondjie, so ‘n baster terrier gehad wat ons Nollie genoem het. Hy het by my gebly, en dit was Heine se groot vreugde om met hom te speel wanneer hy naweke na my gekom het. Toe eendag kom daar ‘n donkiekarretjie opgery met Dennestraat en Nollie blaf vir die donkies en sien nie ‘n motor aankom nie, toe word hy doodgery. Dit was ‘n groot skok vir my, want ek het geweet hoe lief Heine vir Nollie was.

Ek het daardie tyd ‘n bruin Peugeot 404 stasiewa gery. Ek het vir Heléne en Heine gaan oplaai en ons ry toe êrens heen met die Plattekloof pad. Ek onthou dit nog soos vandag, toe ek vir Heine sê “Pappa moet vir jou iets vertel”. Heine, wat agter my gesit het, vra toe dadelik “Is dit Nollie?” met so ‘n skrik in sy stem. Toe ek vir hom vertel wat gebeur het, het hy al snikkend sy gesig teen my nek gedruk, en ek het sy hare met my linkerhand gevryf, terwyl trane in my eie oë opgewel het. Hoekom moet sulke dinge gebeur? Het hy nie al klaar swaar genoeg gekry nie? Ek moes my kind troos terwyl my eie wêreld stukkend was. Die verhaal van Nollie is hartverskeurend. Dit vang daardie magtelose oomblik vas waar 'n ouer sy kind teen die wêreld se hardheid wil beskerm, maar nie kan nie. My pleit "Hoekom moet sulke dinge gebeur? Het hy nie al klaar swaar genoeg gekry nie?", eggo die universele pyn van ouerskap tydens 'n egskeiding.

MEGANIESE EN MENSLIKE FOUTE

Na ons egskeiding was ek alleen in die huis. Gedurende my jaarlikse vakansie het ek soos gewoonlik vir Pappa en Mamma op Colesberg gaan kuier. Ek kan onthou hoe ek eenkeer met die Peugeot op ‘n Saterdag in die omgewing net verby Drie Susters moeg geword het, en besluit het om af te trek en net ‘n rukkie te dut. Toe ek wakker word, was dit net na 12:00. Daardie tyd was daar ‘n beperking op die verkoopsure van petrol, toe besef ek die pompe by Richmond sluit 13:00, en dis nog meer as 100 km weg. Toe het ek so vinnig as wat die Peugeot kon hardloop gejaag. Toe ek indraai by die Caltex vulstasie was daar net 5 minute oor. Die Peugeot het vorentoe gekruip toe ek die koppelaar intrap, wat ek nie kon verstaan nie - moontlik van die gejaag. Ek moes die rem trap om te stop. By Colesberg aangekom, het dieselfde gebeur. Iets was verkeerd met die koppelaar. Die Maandag is ek na ‘n werktuigkundige, wat sê die koppelaar, pressure plate en release bearing moet vervang word. So gesê, so gedaan.

Na die vakansie is ek weer terug huis-toe. Omdat ek nou alleen was, het ek na die Hoekie vir Eensames gekyk, en ‘n meisie gesien wat nie onaardig gelyk het nie. Sy het in Wellington gebly. Ek het ‘n afspraak gemaak, en een naweek vir haar gaan kuier. Toe ek by haar adres in Bainstraat stilhou, wragtig, daar kruip die kar wéér vorentoe! Dit beteken die fout was nie die koppelaar nie, dit is onnodig vervang. Dit was die master cylinder, wat ‘n eenvoudige en goedkoop oplossing van die probleem was. Hoekom het die werktuigkundige in Colesberg nie eerste dáárna gekyk nie?

Wat die meisie betref, het ek nie veel trek vir haar gehad nie. Ek het nie weer kontak met haar gehad nie. Die kortstondige ontmoeting het my laat besef dat alleenheid nie sommer net met enige iemand gevul kan word nie.

ROEPSTEM VAN DIE GRENS (1976)

DIE MENSLIKHEID VAN DIE GRENSOORLOG

In 1976 is ek uit die bloute opgeroep vir burgermagdiens. Ek het gedog die Weermag het al van my vergeet, want ek was laas in 1967 by hulle vir my diensplig van 7 maande. Dit was ‘n skok vir ons almal, ook vir die saamrygroep. Heléne en Heine het vir die drie maande wat ek in die weermag was af en toe gaan seker maak alles is in orde by my huis.

Ons is vir twee weke opgelei in Pretoria om die uitbetalings te gaan doen aan dienspligtiges en burgermaglede wat terugkom van die grens. Daarna is ons met ‘n C30 Hercules vragvliegtuig vervoer na Grootfontein in Suidwes, 350km van die Angola grens.

Ons moes die kontant gaan haal by die FNB bank in Grootfonten in ‘n staaltrommel, soos elke soldaat gehad het, styfgepak met die grootste denominasies van daardie tyd, ek dink dit was R100 note - sowat R250,000 het in so ‘n trommel gegaan. Ons het dit met ‘n gewone Landrover gaan haal, en daar was net ‘n wag met ‘n R1 agterop by die trommel. Ons moes betalings uitmaak volgens lyste van troepe wat van oorkant die grens teruggekom het, volgens die aantal dae wat hulle daar was, meer as hulle oorkant die “rooi lyn” was. Ek kan nou nie onthou hoeveel so ‘n troep ontvang het nie, maar dit was aansienlik vir daardie tyd - “danger pay” was ‘n groot deel daarvan.

Saans is ons na die kroeg waar al die terugkomende troepe ontspan het. 100 Pipers whisky het net 10c per sopie gekos. Dit was lekker om net na al die stories te sit en luister, want baie van die troepe het van diep in Angola af terug-gekom. Van hulle was binne sig van Luanda, die hoofstad waar die Russies-gesteunde MPLA se hoofkwartier was, 1400km weg - dis so vêr soos Pretoria van Kaapstad af. Die SA troepe was gereed om Luanda in te val toe Chester Crocker, destyds die VSA se Secretary of State, vir Pik Botha, sy SA eweknie, laat weet die VSA sou nie so ‘n inval steun nie. Toe moes ons troepe terugtrek.

Ons moes soggens parade staan met ons R1’s gereed vir inspeksie, toe daar eenkeer ‘n skoot afgaan. Gelukkig is niemand beseer nie. Elkeen van ons het in so ‘n ronde weermagtent geslaap, en onsself snags nat gespuit met ‘n blikkie muskiet weermiddel met hul tipiese skerp reuk, want daar was sulke reuse muskiete.

Ons moes ook toesien dat Angolese vlugtelinge nie iets onwettigs in Suidwes inbring nie. Een Portugees het in sy tas ‘n baie groot vaatjie duur whisky gehad, al wat hy van waarde kon uitneem uit Angola. Toe neem ‘n soldaat dit by hom af. Ek het hom so jammer gekry, want dit was al wat hy van al sy besittings kon saamneem toe hy vlug voor die MPLA soldate.

Daar was ‘n kampkoerantjie, waarin verslae was van militêre aard. Een het verslag gedoen van ‘n groep van sowat 200 dienspligtiges wat met ‘n 90mm pantserkar diep in Angola was, op ‘n smal pas teen ‘n berg. Daar was ruim 4000 MPLA en Kubaanse vegters in aantog, met tenk-ondersteuning. Die Suid-Afrikaners besluit toe dat die pantserkar hoog teen die heuwel staangemaak moes word. Die dienspligtiges het loopgrawe dwarsoor die pad gespit en hulle gereed gemaak.

Toe die eerste tenk om die draai binne sig kom, vuur die pantserkar ‘n voltreffer op die voorste tenk en blaas dit op. Daar vlug die hele 4000 terug, ook die oorblywende tenks. So wragtig, die 200 dienspligtiges spring uit hulle loopgrawe en sit die vlugtende hordes agterna! Soos hulle sê, dienspligtiges maak beter soldate as die burgermaglede, want hulle is nog jonk, ongetroud, en dink nog nie aan wat kan gebeur en aan die toekoms nie. Ek dink ons was omtrent 3 maande op Grootfontein, toe is ons terug gevlieg na Pretoria, en daarna met die trein na Stellenbosch.

DIE SOEKE NA 'N GEESGENOOT: MARLENE (1977)

Teen 1977 het die stilte in my huis in Kraaifontein vir my te veel begin word. Die aanvanklike vryheid van die egskeiding het plek gemaak vir 'n knaende eensaamheid wat nie deur vlugtige afsprake of die roetine van werk verdryf kon word nie. Dit was in hierdie tyd dat Muda my vertel het van Marlene Bell - 'n vrou wat, soos ek, die letsels van 'n stukkende huwelik gedra het, maar met die bykomende las van 'n eggenoot wat in 'n bose kringloop van alkoholisme vasgevang was.Muda het vir my Marlene Bell se telefoonnommer gegee en gesê sy is vervreem van haar man, omdat hy ‘n gewoonte drinker was wat homself periodiek in die hospitaal ingedrink het.Sy was nog amptelik getroud met haar man, maar het hom al verskeie kere verlaat wanneer hy só aan’t drinke geraak het dat hy vir dae aaneen gehospitaliseer moes word.

Marlene was 'n fyn besnaarde mens, 'n vrou wie se siel in haar gedigte en haar brose voorkoms weerspieël is. Toe ek haar die eerste keer bel, was die aanklank onmiddellik. Ons was "geesgenote" - twee mense wat mekaar se taal gepraat het sonder dat veel verduideliking nodig was. Sy het destyds by die Hendrik Verwoerddam gewerk, terwyl haar ouers 'n winkel op Philipolis in die Suid-Vrystaat bedryf het.

Gedurende my vakansie op Colesberg, het ek my dikwels in die veld bevind. Die uiterste Karootemperature het die rotse laat skilfer, en ek het begin om van hierdie natuurlike "rotsbakkies" met 'n skroewedraaier af te lig. In hierdie holtes het ek 'n miniatuurwêreld geskep: vrugbare leemgrond uit die koelte van die rotse, beplant met klein surings en grassies wat daar in die skaduwee teen die elemente beskut was. Hierdie klein tuin was my geskenk aan haar, 'n kreatiewe liefdesgebaar, 'n simbool van lewe wat in 'n harde landskap kan floreer as dit net genoeg sorg kry. Die gebaar om 'n miniatuur tuin in 'n rotsholte te maak, wys op 'n diep kreatiewe en sorgsame natuur. Dit is 'n pragtige metafoor vir ons verhouding: iets fyns en lewendigs wat probeer groei in 'n harde omgewing.

My besoek aan haar by die Hendrik Verwoerd oord was gevul met 'n diep, rustige samesyn. Bedags het ek en haar dogtertjie - 'n fyn spieëlbeeld van haar moeder - by die swembad gespeel terwyl Marlene gewerk het. Saans het die klanke van ligte klassieke musiek uit my luidsprekers die kamer gevul, 'n rustige skoonheid te midde van die onsekerheid van haar lewe.

Ek het haar gevra om met my te trou, oortuig dat sy haarself moes losskeur van 'n man wat homself telkens in die hospitaal in gedrink het. Maar Marlene was vasgevang in die hoop van die hopelose: sy het geglo dat hy hierdie keer dalk sou verander. My waarskuwing dat hierdie patroon homself bloot sou herhaal, kon haar nie tot die finale stap beweeg nie.

Die naweek by haar ouers op Philipolis bly vir my 'n kosbare herinnering. In die vroeë oggendure, terwyl die wêreld nog in duisternis gehul was, het ek haar wakker gemaak met 'n ligte aanraking van my vingerpunte teen haar wang. Ons het die dorp verlaat en op 'n stil koppie gaan sit om te kyk hoe die daeraad oor die Vrystaatse vlaktes ontvou.

Later daardie dag het ons na Twyfelpoort gery om haar aan Tannie Salome voor te stel. Tannie Salome, met die reguit eerlikheid van haar geslag, het Marlene gewaarsku: "’n Mens kry selde ’n tweede kans." Daardie woorde dra die gewig van 'n hele geslag se wysheid.

Ons laaste aand saam was een van woordelose kommunikasie. Ons het op die mat gelê en musiek luister, hande in mekaar gevleg, wetende dat die Maandagoggend 'n skeiding sou bring. Ek het vir haar my klanktoerusting in haar klerekas ingebou - 'n klein nalatenskap van harmonie wat sy kon geniet wanneer ek weg was.

Met die groetslag het ek haar gesig tussen my hande gehou en haar vir die eerste keer gesoen. Sy het my polse vasgeklem, 'n gebaar van sowel vashou as laat gaan. Later sou sy vir my 'n gedig stuur oor “twee mense wat kaal deur die lang gras hardloop” - 'n beeld van volkome vryheid en liefde.

Hoewel sy eers veel later die krag sou vind om finaal van haar man te skei, bly daardie tyd by die dam 'n monument in my lewe aan dit wat kon gewees het. En die besef dat liefde soms nie genoeg is om iemand van hul verlede los te skeur nie.